<h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne</h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne<br><p><font size="7"><b>Stankiewicz</b> Genealogia</font>
Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne

Rys historyczny

  • Mazowsze
  • Troszkę o historii Polski XVIII i XIX wieku
  • Folwark szlachecki i chłopi w XVI w
  • Chłopi na ziemiach polskich w XIX w
  • Warunki życia dzieci na wsi na początku XX w
  • Pamiętnik J. Słomki
  • Pamiętniki K. Deczyńskiego i L. Drewnickiego
  • Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939
  • Dom i zagroda we wsi mazowieckiej - przełom XVIII i XIX wieku
  • Warszawa
  • Litwa - dzieje do końca XVIII wieku
  • Władcy Polski i Rzeczypospolitej
  • Ziemia Nowogródzka – zarys historii
  • Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI – XVIII wieku – wypisy akt
  • Marcin KROMER "Polska czyli o położeniu, ludności, obyczajach, urzędach ..."
  • Herby województw, ziem i miast w XVI w.
  • Herby domów litewskich w XVI w.

  •  

    LITWA

     dzieje do końca XVIII wieku

    (opracowano na podstawie „Historii Litwy” Jerzego Ochmańskiego)



    Litwa zwie się po litewsku Lietuva.
    Etymologia nazwy Litwa nie jest dotąd należycie wyjaśniona, przypuszcza się , ze nazwę wzięła od rzeki Lietauka, zwanej też Litavka, Letavka lub nawet Letava, która wypływa z błota tej nazwy koło wsi Kieżoniai i wpada do Wilii z prawej strony niedaleko od miejsca, gdzie z lewej strony uchodzi do Wilii rzeczka Loumena.

     

    Litwa etniczna dzieli się na dwie: Wielką (właściwą) w której skład wchodzi Żmudź i Auksztota oraz Małą – tzw. Litwę pruską czyli wschodnią część dawnych Prus, kiedyś zamieszkaną przez Litwinów.

     

    Kiedy w XV tysiącleciu p.n.e. ostatni lodowiec spłynął z terytorium Litwy na północ, odsłonił ukształtowaną przez siebie i swoich poprzedników powierzchnię tego kraju. Spod lodów wyłoniła się najpierw wyżyna oszmiańska. Ciągnie się ona od Krewa aż po Wilno i dalej do rzek Niemna i Świętej. Najwyższe wzniesienie na tej wyżynie  i w ogóle na całej dawnej Litwie znajduje się pod Krewem i sięga 320 m n.p.m. Południoowo- zachodni skrawek Litwy wchodzi w skład pojezierza i grzędy suwalskiej wyniesionej do 287 m n.p.m. Nad środkowym i dolnym Niemnem roztacza się rozległa nizina nadniemeńska. Przy ujściu Niemna do Bałtyku nizina ta łączy się z przyległa do morza niziną pomorską. Przez zachodnią Litwę ciągnie się od północy na południe wyżyna żmudzka. Pasmo wzniesień żmudzkich przekracza gdzieniegdzie wysokość 200 m. Słynna góra Szatria, na której według podań ludowych niegdyś czarownice-ragany sabat odprawiały, ma 227 m. Z niej roztacza się wspaniały widok na rozległe obszary Żmudzi „świętej”. Przez środek Litwy ciągnie się długa dolina nadniewieska wzdłuż rzeki Niewież, głośnej stąd, że ongiś Żmudź od Litwy odgraniczała. Dolina Nadniewiaska na północy łączy się z niziną rzek Muszy i Ławeny. Północno-wschodnia Litwa to kraina wielkich jezior – pojezierze i grzęda brasławsko-święciańska. Wzniesienia dochodzą tu do 285 m. Tak ukształtowana powierzchnia Litwy – rozległe niziny i łagodne, niewysokie wzniesienia – nie stwarzały żadnych większych trudności dla osadnictwa..

    Na terytorium dzisiejszej Litwy płynie ponad 7 tys. rzek, które odprowadzają lub zasilają wody przeszło 4 tys. jezior, w tym przeszło tysiąca na pojezierzu święciańsko-brasławskim. Największe jezioro, obecnie znajdujące się na Białorusi, to Narocz – 82 km2.

    Dawną Litwę gęsto pokrywały wielkie, trudne do przebycia puszcze, rozległe moczary i bagna, słynęła przepastnymi krainami swoich mateczników w borach świerkowych i sosnowych.


    Rys. Bałtowie u schyłku epoki plemiennej w XII w.


    Są tu – pisał w początku XVI w. polski uczony Maciej Miechowita – wielkie ostępy leśne, puszcze zupełnie nie zamieszkane, ciągnące się na przestrzeni 10, a czasami 15 i 25 mil (mila=7,5 km). Na skraju lasów dopiero są wioski i ludzie

     

    Puszcza Birsztańska jeszcze w połowie XVI w. miała 20 mil długości i 5 mil szerokości, a stanowiła ona przecież tylko część niezmiernej puszczy między środkowym Niemnem, a Prusami. Jej przedłużeniem były puszcze: Kowieńska, Wilkijska, Wielońska, Skirstymońska, Jurborska i inne, które okalały szerokim pasmem całą dawną zachodnią granicę Litwy i ciągnęły się aż pod Szkudy na granicy łotewskiej. Na północy od Wenty poprzez dorzecze dolnej Muszy, aż do Jezioros na wschodzie i dalej rosły nie mniejsze puszcze. Od Jezioros i Brasławia przez Łyngmiany aż po samo Wilno, pod sioło Skojstery, gdzie Jagiełło miał ulubione łowy, znowu rozpościerały się nieprzebyte puszcze. Za Wilnem wielka Puszcza Rudnicka przechodziła w „Ruską puszczę” dochodzącą Niemna, za którym zaczynała się Puszcza Zaniemeńska. Rozległe bory znajdowały się nad Berezyną niemeńską oraz Isłoczą, za którą leżała wielka, do dziś zachowana Puszcza Nalibocka..

    Litwa nie obfituje w bogactwa naturalne. Nie znaleziono we wnętrzu jej ziemi nie tylko szlachetnych kruszców, ale nawet soli, węgla, siarki, rud metali – jedynie w okolicach Kłajpedy odkryto pokłady ropy naftowej. Jedyne bogactwo Litwy to torfy, wapienie zdatne do wypalania wapna, gliny i iły nadające się do wyrobu naczyń, pisaki zdatne do produkcji szkła oraz źródła mineralne o właściwościach leczniczych. Przyroda nie poskąpiła Litwie pięknego krajobrazu, ale nie okazała się dla niej łaskawa, czyniąc ją jednym z najuboższych krajów Europy.

     

     

    Na kartach dokumentów historycznych Litwa pojawiła się w roku 1009, a stało się to w wyniku tragicznej śmierci biskupa Brunona, który w porozumieniu z władcą polski Bolesławem Chrobrym udał się do kraju Prusów pragnąc nakłonić ich do przyjęcia chrześcijaństwa. Podczas swej misji został zamordowany wraz ze swymi 18 towarzyszami na granicy Litwy i Rusi, prawdopodobnie w kraju Jaćwieży. Ponieważ nazwa Litwa zapisana została w wyraźnej ruskiej postaci „Litva”, przeto wolno wyciągnąć wniosek, że Litwa znana była Rusi na długo przed 1009 r. Znamienne jest milczenie sag skandynawskich o Litwie, mimo iż drapieżni i zdobywczy Wikingowie znali we wczesnym średniowieczu wybrzeża właściwie całej Europy. Wiedzieli dobrze o Liwoni, Sambii, Warmii, ale ponieważ na wybrzeżu litewskim spotykali żyjących tam wówczas Kurszów, wymieniali tylko nazwę Kuronii.

     

    Powstałe przed połową XIII w i okrzepłe w XIV stuleciu państwo litewskie za Giedymina oraz Olgierda i Kiejstuta przekształciło się w dwu-narodościowe państwo litewsko – ruskie. Składało się ono bowiem z ziem Litwy i Rusi (przyszłej Białorusi i Ukrainy), a obejmowało ogromne terytorium około 800 tys. km2. Z tego jednak na obszar Litwy etnicznej przypadało niewiele ponad 80 tys. km2 tj. około 10% państwa. Wobec szczupłości litewskiego obszaru etnicznego siły samej Litwy nie był znaczne, gdyż kraj przy średniej gęstości zaludnienia 4-5 osób na km2 liczył najwyżej 300 tys. mieszkańców. Toteż państwo litewskie korzystało w coraz większym stopniu z sił i zasobów podległej mu Rusi. Osadnictwo w tym okresie skupiało się najgęściej na żyznych glebach nad wodami. Najludniejsza była ziemia litewska i miednicka, natomiast dobrze zagospodarowana ziemia korszowska w rezultacie najazdów krzyżackich został w większości zniszczona.

     

    Organizacja państwowa wywarła ogromny wpływ na kształtowanie się struktur społeczno-gospodarczej wczesnośredniowiecznej Litwy. Pod przemożnym działaniem państwa rozwijała się klasowa struktura społeczeństwa. Rozpadło się ono na cztery klasy: bojarstwo z książętami na czele, mieszczaństwo, najliczniejsze włościaństwo i czeladź niewolną. Wyższą klasę stanowili bojarzy, jako pełniący służbę wojskową i nieliczni kniaziowie, bądź to z rodu panującego, bądź też, jak Giedrojciowie, Holszańscy, Świrscy, potomkowie dawnych plemiennych kunigasów. Militarny charakter państwa spowodowany ciągłym zagrożeniem zewnętrznym, głównie grozą krzyżacką, sprawił, że bojarzy litewscy nie mogli należycie korzystać ze swojego statusu, wprawdzie z racji służby wojskowej, odbywanej zresztą własnym kosztem, na ich dobrach ojczystych nie ciążyły daniny, ani powinności książęce, chociaż ich poddani już ponosili takie ciężary. Nadto, bez woli wielkiego księcia bojarzy nie mogli dowolnie rozporządzać swobodnie swoim majątkiem rodowym, ani nawet wydawać córek za mąż według swego upodobania. Na ogół też bojarstwo litewskie nie posiadało w XII-XIV w. większych majętności ziemskich. Posiadłość wybitniejszego bojara obejmowała zwykle jedną wieś z własnym gospodarstwem dworskim. Czerpali za to bojarowie pokaźne dochody z Rusi, gdzie wielki książę wyznaczał im kilkuletnie lub „do łaski” tzw. kormlenija – czasowe posiadłości. Z Rusi płynęły wreszcie obfite daniny do skarbu wielkoksiążęcego, którego cząstka przechodziła do użytku bojarów pod rozmaitymi postaciami. Ponadto, co znaczniejsi bojarzy uzyskiwali spore dochody z tytułu pełnienia rozmaitych urzędów państwowych. Większa część bojarstwa nie posiadała w ogóle własnych poddanych, względnie miała ich tak niewielu, że dochody z danin nie wystarczały im na życie. Koniecznością życiową nie tylko dla tej ubogiej warstwy, ale nawet i dla możniejszych było więc posiadanie własnego gospodarstwa dworskiego, prowadzonego siłami czeladzi niewolnej, które zapewniało właścicielowi odpowiednią stopę życiową.

     

    Przeważająca masa ludności włościańskiej pozostawała, do XIV w. włącznie, jeszcze wolną i zależała jedynie od Państwa. Nieznaczna tylko jej część popadła już w feudalną zależność od bojarów. Ludność wolna pod względem nakładanych na nią przez państwo ciężarów dzieliła się na danników i służebnych. Najliczniejszą warstwą byli dannicy, którzy dzielili się na diakolników tj. dających dziakło – dań zbożową – a występujących głównie w Auksztocie, i na kuniczników, składających kunicę, spotykanych przeważnie na Żmudzi. Część wolnej ludności państwo wykorzystywało do rozmaitych posług wojskowo-administracyjnych i gospodarczych. Byli więc liczni koniokormcy, którzy dostarczali paszy dla stadnin koni, byli słudzy konni, zwani na Żmudzi rojtinikami, a w Auksztocie lejtiami lub zirgami, co wodzili konie. Istniały grupy rybaków, bobrowników, bartników, solenników, kowali, którzy nieśli daniny lub służby w zakresie swych umiejętności. Cała ludność obowiązana była do pogoni za nieprzyjacielem, srebrszczyzny płaconej okresowo na cele wojenne, budowy i naprawy grodów, mostów oraz dróg, wreszcie posług i środków komunikacyjnych dla gońców panującego i podejmowania wielkiego księcia, jeśliby przejeżdżał przez daną okolicę. Obok tych powszechnych publicznoprawnych ciężarów obowiązywały też pewne robocizny na rzecz dworów wielkoksiążęcych po kilka dni w roku, jak i koszenie siana, żęcie zboża, którymi obarczano danników. Sądownictwo nad ludnością sprawował wielki książę za pośrednictwem swoich urzędników i pobierał z tego tytułu opłaty i winy sądowe.

    W dobrach bojarskich zamieszkiwała na ogół ludność feudalnie zależna. Poddanymi byli przeważnie tzw. kopjmincy czyli niewolni lub wolni, którzy popadli w poddaństwo za długi, osadzeni na ziemi pańskiej przy dworze. Obok kojminców występowali też wiałdomi – którzy bojarowi zostali nadani przez panującego wraz z ziemią i stali się jego poddanymi. W majątkach bojarskich mogła czasem znajdować się i wolna ludność, przychoży, która osiadała na pańskiej ziemi i nie tracąc swobody odejścia dawała pewne daniny. Najpoważniejszą siłą roboczą w gospodarstwie bojarskim była czeladź niewolna – uprowadzeni podczas wypraw wojennych jeńcy i ich potomstwo.

     

    Państwo litewskie XIII – XIV w. wyrastało na wczesno-klasowej formacji społeczno-ekonomicznej. Formację tę na Litwie, podobnie jak w innych ludów, zwłaszcza Słowian , cechowało przetrwanie wspólnoty pierwotnej (organizacji rodowej, masy wolnego chłopstwa) oraz istnienie nie rozwiniętego na większą skalę niewolnictwa, a także pierwiastków feudalizmu. Wojny wprawdzie dostarczały sporej liczby brańców, osadzanych na gospodarstwach bojarskich i wielkoksiążęcych, ale Litwa rozwijała się w kierunku formacji feudalnej, gdyż ziemia – podstawowy środek produkcji – przeszła w ręce panującego i bojarów, którzy zmusili osiadła na niej ludność do składania danin i do robocizny na swoją korzyść, a także zaczęli niewolnych przekształcać w feudalnie zależnych poddanych. Ustrój niewolniczy, który miał możność rozwinięcia się dopiero w ramach organizacji państwowych, okazał się w warunkach wczesnoklasowego ustroju mniej użyteczny. Korzystniejsze było eksploatowanie własnego społeczeństwa i obcych terytoriów, z których (głównie Rusi) czerpano wiele wzorów przy organizacji państwa litewskiego. Stosunki feudalne wykształciły się jednak w pełni dopiero w następnym okresie, po zakończeniu wojen z Zakonem Krzyżackim i po zawarciu unii z Polską.

     

     

     

    UNIA LITWY Z POLSKĄ

     

    W lipcu 1384 roku, tuż po powrocie brata Jagiełły - Witolda na Litwę narodził się pomysł niezwykle prosty, a zarazem genialny, brzemienny w doniosłe następstwa, projekt unii Litwu z Polską. Oto, jak donosi latopis litewski:

    „ poczęli Lachowie z Krakowa posyłać do wielkiego kniazia Jagiełły z tym, by przyjął chrzest starego Rzymu i by pojął królewnę ich Jadwigę za żonę i stał się u nich w Krakowie królem na wszystkiej ziemi lackiej”

    Źródła polskie donoszą, że stroną zabiegającą o związek państwowy był Jagiełło, dziś nie da się już tego ustalić, pewne jest, że warunki dyktowali panowie polscy i że stronie litewskiej nie wydały się one zbyt wygórowane. Jagiełło nie bez obaw przyjął polską propozycję, ale pojął, że korona polska na głowie władcy Litwy oznaczać będzie zgubę Zakonu i wzmocnienie panowania litewskiego na Rusi. Panowie małopolscy zaś, którzy prowadzili rozmowy z Jagiełłą, spodziewali się – i słusznie – że unia z Litwą otworzy przed nimi nowe możliwości ekspansji majątkowej i politycznej na Rusi. Toteż dalsze rokowania postępowały raźnie. Poselstwo Skirgiłły zjawiło się w Krakowie w styczni 1385 roku i po rozmowach z panami polskimi wraz z królową Elżbietą Bośniaczką, matką Jadwigi, na Węgrzech, doprowadziło do uzgodnienia warunków unii między obu państwami.

    W sierpni 1385 r. uroczyste poselstwo polskie zjawiło się w Krewie, gdzie przyjął je sam Jagiełło w otoczeniu książąt i bojarów litewskich i za ich zgodą 14 VIII 1385 r. wystawił dokument określający warunki unii. Na mocy aktu krewskiego Polacy powoływali Jagiełłę na tron polski  i oddawali mu królowę Jadwigę na małżonkę. W zamian Jagiełło przyrzekł ochrzcić się z całym ludem litewskim, uwolnić polskich jeńców, odzyskać utracone przez Polskę i Litwę ziemię, wreszcie wcielić (słynne – applicare!) Litwę do Polski. Na ogół uważa się, że na mocy tegoż aktu Litwa straciła suwerenność, jednakże pomimo składanego hołdu na wierność Koronie Polskiej, wystawiania przywilejów dla ogółu bojarów przez kancelarię korony, ale te dowody i oznaki inkorporacji Litwy nie naruszały głębiej odrębności państwowej. Wielkie księstwo nadal pozostawało państwem rządzonym przez samych Litwinów, o zupełnie odmiennych prawach i instytucjach państwowych, choć z Polską łączyła je osoba wspólnego monarchy i wspólne antykrzyżackie interesy.

    Ostateczne zawarcie unii nastąpiło w 1386 r. Z niecierpliwością i wielkim zaciekawieniem oczekiwany, przybył wreszcie Jagiełło 12 II 1386 r. do Krakowa w orszaku swych braci, książąt i bojarów, z wozami wyładowanymi srebrem i kosztownościami. W dwa dni później z młodocianą królową Polski Jadwigą, a 17 lutego został uroczyście koronowany na króla Polski. Spędziwszy szereg miesięcy w Polsce, jesienią tegoż roku wybrał się Jagiełło z powrotem do Litwy.

    (zobacz herby wielkich rodów litewskich w rozdziale "Prezentacje" - link- )

     

    Dalsze dzieje …..

     

    Po przyjeździe do Wilna zajął się Jagiełło dopełnieniem kolejnego warunku umowy – chrztu Litwy, a było to wydarzenie wielkiej wagi w całej Europie, bowiem chrystianizacja dotyczyła ostatniego kraju pogańskiego.

    Chrystianizację kraju zapoczątkowało ustanowienie biskupstwa w Wilnie w roku 1387, a pierwszym biskupem, został Andrzej herbu Jastrzębiec, który sprawował tą funkcję do roku 1398. Chrzest chętnie przyjmowali bojarzy, którzy w kościele znajdowali oparcie, ale masy ludowe, nie widząc w nim żadnej doczesnej korzyści, nie żywiły większego zapału do nowej wiary i trwały przy swoich starych bogach jeszcze przez dwa następne stulecia.

    20 II 1387 roku, aby zjednać bojarów do unii, Jagiełło wydał przywilej, w którym zapewnił im pełną własność ziemską, przyrzekł nie odbierać wdowom majątków, przyzwalał swobodnie wydawać córki za mąż oraz zwalniał od wszelkich hospodarskich robocizn, wyjąwszy budowę grodów.

    W latach 1390-91 za sprawą Witolda, który sprzymierzył się z Krzyżakami, którymi w październiku 1391 roku dowodził sam wielki mistrz Konrad Wallenrod, następuję gwałtowne starcia na Litwie z Jagiełłą, a w 1392 roku następuje pogodzenie braci i przekazanie zarządzania Litwą Witoldowi. Witold istotnie swymi niezwykłymi zdolnościami, energią i oddaniem, mając przy tym poparcie i pomoc w Jagielle i Polsce, doprowadził za swego panowania Litwę do szczytu potęgi.

     

    Na wiosnę 1409 r. Żmudzini chwycili za broń powstając przeciwko Zakonowi. Witold rozpoczął gorączkowe przygotowania do wojny. Jednocześnie Polska ostrzegała Zakon przed agresją na Litwę „Nieprzyjaciół Litwy my uważamy za swoich wrogów, jeśli uderzycie na Litwę, my uderzymy na was – oświadczali polscy posłowie wielkiemu mistrzowi. Wielka długo oczekiwana wojna – bo od Krewa do Grunwaldu upłynęło całe ćwierćwiecze! – wisiała w powietrzu, toteż obie strony przysposabiały się do niej niezwykle starannie. Wojnę rozpoczęli Krzyżacy przekraczając w połowie sierpnia 1409 r. granicę polską. Działania wojenne zostały wkrótce przerwane rozejmem. Z początkiem czerwca 1410 r. wyborowe zbrojne zastępy polskie w liczbie 50 chorągwi (12-15 tys. jeźdźców, nie licząc kilku tysięcy piechoty i olbrzymiej masy uzbrojonej służby) rozpoczęły marsz ku granicy pruskiej. Od strony Litwy ciągnęły hufce Witolda złożone z 40 chorągwi litewskich, ruskich oraz oddziału Tatarów (razem ok. 10-12 tys. konnych). Obie armie połączywszy się 1 lipca pod Czerwieńskiem, przybyły Wisłę i 8 lipca wkroczyły do Prus. Kiedy [po dalszych marszach wojska polsko-litewskie rankiem 15 lipca zatrzymały się na odpoczynek pod Grunwaldem, straże przednie doniosły, że naprzeciw stoi całą, złożona z 51 chorągwi (co najmniej 12-15 tys. jazdy) armia krzyżacka. Po kilku godzinach rozegrała się największa z bitew całego europejskiego średniowiecza, a na placu boju poległ także wielki mistrz Ulryk von Jungingen z prawie całą starszyzną zakonną i kwiatem niemieckiego rycerstwa. Pokój toruński w 1411 roku przywracał Litwie Żmudź ale tylko w dożywotnie władanie Jagielle i Witoldowi,

     


    Bitwa pod Grunwaldem - Jan Matejko


     
    UNIA HORODELSKA

     

    W obliczu nowej wojny z Zakonem Polska i Litwa odnowiły między sobą unię w Horodle 2 X 1413 r. Król polski i najwyższy książę litewski oświadczał w akcie unii horodelskiej, że Litwa do Królestwa Polskiego „ po raz drugi, na nowo wciela, przyswaja, złącza, przyłącza, sprzymierza i na wieki przydaje”. Atoli słowa te w praktyce nie zostały urzeczywistnione, gdyż akt horodelski przewidywał dalej, że odrębna państwowość litewska zostanie zachowana nawet po śmierci Witolda. Litwa w tym związku stawał się nie prowincją, ale pełnoprawnym partnerem Polski, gdyż Polacy nie mogli wybrać sobie króla bez zgody Litwinów, w zamian za co Litwini przyrzekali obierać wielkiego księcia tylko za przyzwoleniem Polaków. Obie strony zdawały sobie sprawę, że Polska, a zwłaszcza Litwa nie dojrzały jeszcze do całkowitego połączenia ze względu na odmienne stosunki wewnętrzne, szczególnie z uwagi na różny poziom rozwoju ustroju społecznego i państwowego. Aby przygotować grunt do takiego zjednoczenia, postanowiono w Horodle zbratać społeczeństwo szlacheckie polski z litewskim Dokonano tego poprzez adopcję 47 najznakomitszych rodów litewskich do tyluż rodów polskich, które użyczyły litewskim pobratymcom swych herbów. Tworząc to sztuczne braterstwo, pomyślano też o zbliżeniu ustrojów państw. Na wzór Polski utworzono więc na Litwie dwa województwa i kasztelanie: wileńskie  i trockie. Przewidziano też wspólne zjazdy i narady panów oraz szlachty polskiej i litewskiej.

     

    …….

     

    Po śmierci Witolda (miał zostać królem Litwy - 8 IX 1430 – ale koronacja nie doszła do skutku), który zmarł bez męskiego potomka Księstwo wróciło w ręce Jagiełły, a ten z kolei przekazał ją za zgodą bojarów młodszemu bratu – Świdrygielle. Decyzja ta wywołała sprzeciwy w Polsce, a nawet wśród litewskich bojarów za politykę prokrzyżacką i doprowadziła do szeregu waśni i bitew o prymat w księstwie. Nieudany zamach na Świdrygiełłę osadzono na tronie Zygmunta Kiejstutowicza, który zginął w zamachu w 1440 roku. Śmierć jego wywołała niemałe zamieszanie w państwie. Tron usiłował zagarnąć syn Zygmunta, Michajłuszko, pretendował doń ponownie  Świdrygiełło, ale zwyciężył trzeci obóz, który za zgodą króla Władysława III sprowadził do Wilna 11 – letniego królewicza Kazimierza Jagiellończyka. Dnia 29 VI 1440 r. bojarzy bez porozumienia z Polakami obwołali Kazimierza wielkim księciem litewskim i tym sposobem unia została zerwana.

     

    Z rzadka tylko przerywany latami pokoju, kończył się w 1440 r. okres wojen. Wyludniły one kraj, którego całe połacie świeciły zgliszczami i pustką, zubożyły ludność wiejską, ale wzbogaciły bojarów. Mimo to w życiu gospodarczym i społecznym dokonał się wyraźny postęp, a także rozpoczęły się zasiedlenia nowych rejonów. Powiększała się przestrzeń uprawna, następował rozwój osadnictwa następowało tworzenie się wielkiej i średniej własności ziemskiej. Najbardziej zasłużeni i najbliżsi księciu bojarzy otrzymywali nowe włości, poddanych – wełdamów – i ich majątki zaczęły urastać do rozmiarów latyfundiów,

    szczególnie na Rusi, która stała się naturalnym terenem ekspansji majątkowej bojarów litewskich. Tak stopniowo dzięki nowym przywilejom, nowym prawom i nadaniom dóbr bojarstwo litewskie zaczynało się przekształcać w stan szlachecki, a w jej łonie wytwarzała się klasa feudałów tj. takich bojarów, którzy posiadali dobra ziemskie z poddaną ludnością. Ludność wiejska po dawnemu dzieliła się na dwie warstwy: poddanych wełdamów i wolnych łaukininków, obok których żyli na ziemi dworskiej kojmincy oraz czeladź niewolna.

    Znajdujące się w obrębie własności hospodarskiej gospodarstwa chłopskie bywały z reguły wielkorodzinne, rodowe. Często jednak dzieliły się one i rozpadały na mniejsze. Nad ogół wolnych wieśniaków wybijali się zamożniejsi gospodarze i nierzadko przechodzili oni do rzędu rozmaitego
    posług hospodarskich, czy nawet samych bojarów.
     



        
    Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie w XV w.

     

    Z chwilą wstąpienia na tron Kazimierza Jagiellończyka Litwa wkroczyła w okres szybkiego i żywiołowego rozwoju sił wytwórczych, wyrażającego się głównie w niezwykle dużym przyroście naturalnym ludności oraz nader prężnym, procesie osadniczym. Okres wielkiego rozwoju przeżywały miasta i miasteczka.

     

    Społeczność szlachecka na Litwie, choć jako jednolita, złączona wspólnym uprzywilejowaniem, jako klasa społeczna uległa w okresie 1440-1548 ogromnemu zróżnicowaniu i rozpadła się na cztery zasadnicze warstwy:

    - „zdymnicy”, „podymnicy” – którzy nie mieli własnych poddanych, a na potrzebę wojenną wyprawiali się pieszo

    -  zagrodnicy – szlachta, która miała po kilku lub kilkunastu poddanych, ale nie mogąca się utrzymać z danin chłopskich i sama lub przy pomocy poddanych pracowała na roli

    - średniozamożna szlachta, która miała kilkudziesięciu poddanych i mogła już żyć na koszt chłopski całkowicie.

    - kilkudziesięciosobowa grupa panów i kniaziów, którzy posiadali setki i tysiące dymów, a w nich min. wymienieni w świetle popisu wojskowego z 1528 r.


    Latyfudia magnackie w 1528 roku



     Ta prawdziwa rewolucja w strukturze własności ziemskiej w W.X.Litewskim dokonała się w przeciągu jednego stulecia. Z rąk monarchii dziesiątki tysięcy poddanych chłopskich przeszło na własność wielkiej rzeszy bojarów i wąskiego grona panów. Podczas gdy u schyłku XIV w. co najmniej 80% ludności pozostawało poza władzą hospodara i cieszyło się wolnością osobistą, to około 1528 r. odsetek ten zmalał do 30%. Własność szlachecka w tymże czasie gwałtownie zwiększyła się do ok. 65%. Zaczęła powstawać gospodarka folwarczno-pańszczyźniana, która dla feudał stawała się głównym źródłem egzystencji. Zrozumieli bowiem, że dochód z sochy ziemi folwarcznej znacznie przewyższa dochód z danin od chłopa. Opłacało się im więc znosić czy zmniejszać daniny i zapędzać chłopów do odrabiania pańszczyzny na folwarku. W połowie XVI w. główną siłą roboczą stają się ludzie tjahli, czyli pańszczyźniani.

    Powinności ludności danniczej w XV w. składały się na dziakła i posiedzi. Dziakło obejmowało zwykle: beczkę żyta (ok. 203 l), beczkę owsa, wóz lub stóg siana, 1 koguta, 10 jaj – wartości ok. 20 gr. Litewskich. Posiedź wyceniona była na 10 gr. Razem 30 gr. W ko.ńcu XV w. danina już stanowiła wartość 60 gr.

    Na tle rosnącego wyzysku doszło w latach 1535-37 do powstań chłopskich na Żmudzi oraz objęły włoście Telsze, Wieszwiany, Birżyniany, Twery, Gondyngę. Oczywiście zostały krwawo stłumione przez Tatarów pozostających na służbie Radziwiłła.

     

    Druga połowa XV w. przyniosła proces centralizacji władzy dokonywany przez Kazimierza. Następowała także integracja bojarów litewskich i ruskich, a ci już zaczęli uważać Litwę za swoje państwo. Rozwinął się sejm walny, który zajmował się sprawami wewnętrznymi – uchwalaniem podatków oraz wypowiadał się w sprawach polityki zagranicznej.

    Panowie litewscy wykorzystują małoletniość Księcia Kazimierza, a później jego długoletnie nieobecności w państwie, stopniowo zagarniała władzę w swoje ręce. W odróżnieniu od Polski, gdzie obowiązywała zasada dzierżenia tylko jednego urzędu, Litwini skupiali w swym ręku po kilka naraz, a że swe funkcje trzymali nieraz dziedzicznie w rodzie, musiała się wytworzyć wąska elita rządząca, a  w niej prym wiedli: Kieżgajłowie, Gasztołdowie i Radziwiłłowie. Liczyli się oni tylko z hospodarem, a między sobą i z innymi panami toczyli ustawiczne tajne lub otwarte niesnaski. Co gorsza, szlachta litewska i ruska, choć liczebnie silna, ale słaba ekonomicznie, wobec gwałtów pańskich była niemal bezradna, nierzadko z przymusu uciekała się pod ich opiekę. Litwą zaczęło rządzić bezprawie i przemoc, a za sprawą zamiany dawnych rycerzy w pilnujących swych spraw gospodarczych ziemiaństwo, stawała się ona coraz słabsza mocarstwowo i militarnie.

     

    …………

     

    Z rozwojem ruchu umysłowego wśród Litwinów wzrastała ich świadomość narodowa i chęć poznania własnej przeszłości. W początkach XVI w. powstała księga dziejów litewskich dająca obraz historii Litwy od czasów najdawniejszych aż do współczesnych, był to „Latopis Wielkiego Księstwa Litewskiego i Żmudzkiego”. W nim znalazła się piękna legenda o założeniu Wilna przez Giedymina:

     

    „ Pewnego razu pojechał w. książę Giedymin ze stolicy swej Kiernowa na łowy mil pięć za rzekę Wilię. I znalazł w puszczy górę krasną, dąbrowami i równinami otoczoną. Spodobało mu się to miejsce i osiadł tam, i założył gród, nadając mu nazwę Troki, gdzie teraz są Stare Troki. A z Kiernowa przeniósł stolicę do Trok.

    Po niewielu latach pojechał w. Książę Giedymin na łowy od Trok mil cztery. I znlazł górę nad rzeką Wilią, na której dopadł wielkiego zwierza tura i ubił go. Było już wielce za późno do Trok wracać, więc stanęli na łące nad rzeką Wilią i przy ujściu rzeki Wilny, którą zowią łąką Swintoroga, gdzie pierwszych wielkich książąt zżegiwali. I on na tej łące stanął i zanocował. I widział sen, że na górze, którą zwali Krzywa, a teraz Łysa, stoi żelazny wilk, a w nim ryczy, jakoby sto wilków wyło. Obudziwszy się ze snu, zawołał wróżbitę swego imieniem Lizdejko, który był znajdzion w orlim gnieździe; a był ten Lizdejko u w. księcia Giedymina wróżbitą i najwyższym popem pogańskim. I rzekł jemu książę Giedymin widząc sen dziwny, i opowiedział mu wsszystko, co się jemu we śnie przywidziało. A Lizdejko wróżbita rzekł hospodarowi: Wielki książę, wilk żelazny oznacza, że gród stołeczny tu będzie, a co w nim ryczało, to sława jego słynąć będzie na cały świat.

    I wielki książę Giedymin nazajutrz nie odjeżdżając posłał po ludzi i założył gród jeden na Swintorozie (niższy), a drugi na Krzywej Górze i nazwał te grody imieniem Wilno. Wzniósłszy grody, przeniósł stolicę z Trok do Wilna.”

     

      
                 Zamek w Trokach na                   Kościół Św. Mikołaja i Św. Anny w Wilnie        
              jeziorze Galve XIV - XV w.              z XVI w.
    Drzeworyt J. Kuzminskisa



      
                  Wilno - widok ogólny                       Wilno - kościół Misjonarzy z XVIII w.
              Linograwiura J. Kuzminskisa                            Drzeworyt J. Kuzminskisa

     

    Odrodzenie i humanizm zapanowały na dobre w Wilnie w czasach królowej Bony (1518-57) i Zygmunta Augusta. Styl renesansowy szybko wyparł architekturę gotycką, a reformacja kościelna chętnie została podchwycona przez różne stany – szlachta chciwa była ziemi kościelnej, mieszczanie nie mogli ścierpieć tego, że kościół potępiał lichwę, inteligencja widziała zapowiedź wolnej myśli i wyznania. Reformacja głosząca zasadę pierwszeństwa języka narodowego w kościele ogromnie przysłużyła się kulturze litewskiej, wprowadzając za sprawą książki wydanej w 1547 r. Marcina Mażvydasa Vaitkunasa, język litewski do literatury.

     

    ………….

     

    REFORMA WŁÓCZNA – II połowa XVI w.

     

    Pomiara włóczna, rozpoczęta w połowie XVI w. ( w majętnościach hospodarskich polegała na komasacji i przemierzeniu wszystkich ziem uprawnych na włóki wielkości 21,3 ha oraz jednoczesnym ujednoliceniu i unormowaniu powinności chłopskich w zależności od wielkości i jakości gruntów. Ziemie każdej wsi dzielono na trzy równe pola z jednoczesną koniecznością przeniesienia sadyb na jedno z tych pól. W ten sposób nie tylko zmieniono gruntownie kształt wsi przez stworzenie ulicówki, ale też wprowadzono wielkiej wagi ulepszenie techniczne w uprawie roli: klasyczną trójpolówkę.

    Reforma wydatnie zwiększała ciężary chłopskie, ale nakładała je bardziej racjonalnie. Zabraniała ona chłopu opuszczania ziemi, wprowadzała samorząd w postaci wójta i ławników. Dotychczasowa różnica w krajobrazie rolniczym między chaotycznym rozkładem pól i poletek wsi litewskiej, a regularnym kształtem pomierzonej na łany wsi polskiej zanikła, taki sam był też system uprawy roli.

     

                

                    Dawne osadnictwo litewskie                    Nowsze osadnictwo litewskie
               Zagrody rozproszone w "okolicy"          Wieś "ulicówka" powstała reformie
                                                                                      włócznej II poł. XVI w.

     

    ……………….

     

     

    UNIA LUBELSKA 1569 roku

     

    Moskwa choć straszona przez Litwę Lachami, wiosną 1562 r. wtargnęła w granice państwa litewskiego, a w początku 1563 roku łupem jej padł Połock, którego utratę Litwa boleśnie odczuła, gdyż był to ważny strategicznie gród – wrota do Moskwy. Zwycięstwo Radziwiłła Rudego pod Cześnikami nad Ułą w 1564 r. nie zrównoważyło straty Połocka. Jednakże Iwan Groźny, zaskoczony spiskiem bojarów, z chwilą kiedy krwawym terrorem zaczął utwierdzać carskie samo-dzierżawie, nie czuł się na siłach do dalszej wojny. Nie kwapiła się do niej i wycieńczona finansowo Litwa. W 1570 r. stanął rozejm. Moskwa zachowała wprawdzie Połock, ale została odparta z Inflant.

    Upadek Połocka jaskrawo obnażył słabość militarną Litwy. Bojarzy pojęli wówczas, że państwo o własnych siłach nie zdoła oprzeć się natarciu Moskwy. Toteż poparli oni polskie dążenia do unii, spodziewając się , ze w łączności z Polską Litwa będzie w stanie podjąć skuteczną walkę z Moskwą. Zrywając rozmowy na sejmie lubelskim w marcu 1569 roku bojarowie dali wyraz niechęci do wcielenia Litwy do Polski bojąc się stracić prawa i urzędy oraz spodziewając się rychłego opanowania tychże przez napływającą szlachtę polską. Za radą posłów polskich, król odebrał w marcu i czerwcu 1569 r. Podlasie, Wołyń i Ukrainę Litwie i wcielone do Polski. Okrojone księstwo, bez licznej szlachty podlaskiej i wołyńskiej, bez pomocy polskiej, stałoby się łatwym łupem Moskwy, Litwini chcąc nie chcąc wrócili do Lublina i zatwierdzili unię 1 VII 1569 r.

     

    Unia lubelska stanowiła, iż już Królestwo Polskie i W. Księstwo Litewskie jest jedno nieróżne i nierozdzielone ciało, a także nieróżna, ale jedna spolna Rzeczpospolita, która się z dwu państw i narodów w jeden lud i państwo zniosła i spoiła

    Jako wynik unii powstała wielonarodowościowa polsko-litewsko-białorusko-ukraińska Rzeczpospolita szlachecka. Unia zatwierdziła dotychczasową zasadę wspólności osoby panującego, wprowadziła wspólny sejm, którego uchwały miały obowiązywać w obu krajach. Zachowała jednak Litwa swą państwowość o ograniczonej suwerenności, gdyż nadal utrzymywała osobną administrację, własne wojsko, skarb, sądownictwo i prawodawstwo. Podkreślona została też odrębność narodowa Litwinów przez ustalenie zasady „Obojga Narodów”, zachowanej aż do końca istnienia Rzeczypospolitej.

     

     ……………

     

    Szlachta litewska początkowo polonizowała się tylko językowo i kulturalnie, wykazując przy tym wielkie przywiązanie do własnej państwowości i zazdrośnie strzegąc przed Polakami dostępu do urzędów, do posiadania majątków, traktując ich jak cudzoziemców. Jednak powoli poczynała ona przejmować polską świadomość państwową, zaczynała czuć się obywatelami Rzeczypospolitej – Polski. W późniejszych czasach polonizacja postąpiła tak dalece, że ziemianie litewscy zaczęli mawiać o sobie, iż są „gente Lituani, natione Poloni” –z urodzenia Litwini, z narodowości Polacy.

     

    Stan wewnętrzny Litwy w stuleciu 1548-1648 przedstawiał się na ogół pomyślnie. Szymon Starowolski stwierdzał (1632), że Litwa długotrwałego pokoju zażywając, wszędzie teraz ziemię staranniej ma uprawianą, w zboża i jarzyny urodzajną, w łąki, ogrody i sady obfitującą; pełna jest folwarków, wsi. Miast, zamków, wznoszonych nowym sposobem budowy nie tylko w miastach, lecz także w dobrach ziemskich… „. lecz dodaje mówiąc o Żmudzi – lud mieszka w nędznych chatach, które przeważnie nad jeziorem, strumieniami i rzekami stoją, ledwie słomą okryte albo dylami, obok majątków i domów szlacheckich, które obszerniejsze i staranniej utrzymane

    Jednak wielka dynamika rozwojowa Litwy od czasów reformy włócznej wyraźnie osłabła, poczęły występować zjawiska ujemne, hamujące rozwój kraju, takie jak: dobiegająca do kresu kolonizacja puszczy i ziem pustynnych, zwiększenia się znacznego liczby ludności, zwiększenia powinności chłopskich, które krępowały jej rozwój.

     

    ………

     

    Dzieje polityczne Litwy po unii lubelskiej znamionują wojownicze wystąpienia wobec Moskwy i na terenie Inflant wobec Szwecji. Litwa mająca poparcie i siły zbrojne federacyjnej Rzeczypospolitej, podjęła wytężone starania, aby odegrać się na swym najgroźniejszym przeciwniku – Moskwie.

    Wobec agresji Moskwy i Dani na Inflanty w 1577 r. król Stefan Batory zdecydował rozstrzygnąć wojny przez bezpośrednie uderzenie na terytorium państwa moskiewskiego. W starannie przygotowanej wyprawie 1579 r. odzyskał Połock, w 1580 r. zdobył Wielkie Łuki, a w 1581 oblegał Psków. W styczniu 1582 r. stanął rozejm w Jamie Zapolskim; car Iwan Groźny zrzekł się swych pretensji do Inflant, Połocka i Wieliża, za co Batory zwrócił mu Wielkie Łuki.

    W 1609 r., wykorzystując trudną sytuację Moskwy, Rzeczpospolita wypowiedziała jej wojnę. Wojna ta, poza przejściowym zajęciem Moskwy przez hetmana polskiego Żółkiewskiego (1610-12) i wyniesieniem na tron carski królewicza Władysława Wazy, który zresztą nie zdołał objąć władzy, przyniosła tylko poważny sukces w postaci odzyskania dla Litwy Smoleńska w 1611 r.

    Po wyborze przez bojarów moskiewskich nowego cara Michała Romanowa, odbyła się kolejna wyprawa polsko-litewska (1617/18) pod wodzą hetmana litewskiego Chodkiewicza i królewicza-cara Władysława, ale widząc bezcelowość walki o Moskwę (stała pod murami) podpisano rozejm w Deulinie w 1619 r. Mocą tego układu Litwa otrzymała ziemie smoleńską, czernihowską i siewierską.

    Jeszcze w roku 1632 Moskwa oblegała Smoleńsk, ale zdołano odeprzeć ten szturm i podpisano w 1634 r. pokój w Polanowie na warunkach z Deulina. Litwa i Polska miały teraz chwilę wytchnienia po długotrwałym okresie wyczerpujących wojen.

     

    ……………

     

    Wybuch powstania kozackiego na Ukrainie wiosną 1648 roku pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, po klęskach wojsk polskich pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, przeobraził się w powszechną wojnę narodowowyzwoleńczą ludu ukraińskiego. Powstanie, choć rozgorzało na dalekiej Litwie Ukrainie, rychło przerzuciło się na Białoruś. Hetman polny litewski Janusz Radziwiłł ruszył więc z doborową 10-tys. armią na uśmierzenie buntu. Jesienią 1648 zdobył Pińsk, Turów i Mozyrz, urządzając krwawe rzezie powstańców. Mimo najostrzejszych represji Radziwiłłowi nie udało się zdławić powstania na Białorusi. Dopiero po wielkim zwycięstwie polskim nad armią kozacko-tatarską pod Beresteczkiem w 1651 r. wojna na Białorusi ucichła.

    Kiedy w 1654 r. starszyzna kozacka ogłosiła połączenie Ukrainy z Rosją, stało się jasne, że wojna jest nieunikniona. Na Litwie i w Polsce wszczęto gorączkowe przygotowania do obrony, ale litewskie pospolite ruszenie tak opieszale zbierało się pod Orszą, że hetman Radziwiłł nie był w stanie przeciwstawić się najazdowi moskiewskiemu. Latem 1654 r. wojska moskiewskie wkroczyły na Białoruś i Ukrainę i nie napotykając zdecydowanego oporu zdobywały kolejno – Smoleńsk, Połock, Witebsk.
                                                                                                               Janusz Radziwiłł
    Wiosną 1655 r. moskwianie zajęli Mińsk. Car Aleksy z główną armią pociągnął na ziemie litewskie i zadając klęskę Radziwiłłowi pod Oszmianą (lipiec 1655) zajął 8 VIII 1655 r. Wilno (od 1394 nie było w nim obcych wojsk). Najazd i sześcioletnia okupacja straszliwie spustoszyły Wilno, które ogromnie wyludniło się i na długie dziesiątki lat straciło dawną świetność.

     

    Gdy wojska moskiewskie podchodziły pod Wilno i zajmowały wschodnią Litwę, Rzeczpospolita padła ofiarą nowej, jeszcze groźniejszej agresji: latem 1655 najechali ją Szwedzi. Feudałowie szwedzcy pragnęli skorzystać ze słabości państwa polsko-litewskiego, aby zagarnąć jego ziemie nadbałtyckie i osiągnąć niepodzielne panowanie na Bałtyku. Szwedzcy najeźdźcy początkowo nie napotkali oporu ani w Polsce, ani na Litwie. Kiedy wódz szwedzki Magnus de la Gardie wkroczył do Litwy, uciekający przed Moskwą hetman Radziwiłł wszedł z nim w pertraktacje, a w  dn. 18 VIII 1655 w Kiejdanach zawarł układ ze Szwedami wydając im na łup całą Litwę w zamian za gwarancje nietykalności swobód szlacheckich i przywilejów kościoła katolickiego. Dwa miesiące później w imieniu panów uznał Karola X Gustawa za swego władcę i jednocześnie zerwał więzy z Polską. Ściągnął przez to na siebie powszechną nienawiść.

    Tymczasem inna część szlachty litewskiej przewodzona przez Stanisława Ordę oddała siebie i kraj pod władzę Moskwy.

    Część wojska litewskiego wypowiedziała posłuszeństwo hetmanowi i wspólnie z chorągwiami hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego 23 VIII 1655 zawiązała w Wierzbołowie konfederację przeciwko zdrajcy i Szwedom. Obozowi temu przewodził wojewoda witebski Paweł Sapieha, hetman Gosiewski i Krzysztof i Michał Pacowie.

    Krwawa zawierucha wojenna spotęgowała się jeszcze bardziej, kiedy Moskwa dążąca do uzyskania dostępu do morza wypowiedziała wojnę Szwecji i zawarła z Polską dwuletni rozejm. Na Żmudzi wybuchło wówczas powstanie przeciwko Szwedom, w którym licznie brali udział chłopi. Wojska litewskie Gosiewskiego rozpoczęły ciężkie walki o Żmudź i wyzwoliły ją z rąk Szwedów w 1657 r. Kiedy jednak Szwedzi w 1658 r. zawarli rozejm z Moskwą i skierowali na Żmudź większe siły, ponownie zawładnęli tą krainą.

    Powszechna wojna przeciwko Szwedom pod wodzą Stefana Czarnieckiego ułatwiła jednak całkowite wyparcie Szwedów z Litwy na przełomie 1659 i 1660 r.
                                                                                                                   Paweł Sapieha
    Wojnę tę przepłaciła Rzeczpospolita utratą przeważnej części Inflant oraz zrzeczeniem się praw lennych wobec Prus, które stały się niezależnym państwem.

    Po pokoju oliwskim w 1660 r. wojska polsko-litewskie, dowodzone m.in. przez znakomitego wodza Stefan Czarnieckiego, zadały Moskwie ciężkie klęski na Białorusi pod Połonką 1660 r. i Kuliszkami 1661 r., uzyskując nad nią wyraźną przewagę i wreszcie 2 XII 1661 r. oswobodziły Wilno. Po konfederacji w Połudowiczach (1661), rokoszy Jerzego Lubomirskiego (1665), wzajemnie wyczerpane wojska zawarły rozejm w Andruszowie w 1667 r. Litwa na tej wojnie straciła już na zawsze Smoleńsk i ziemie czernihowsko-siewierskie, a Polska zmuszona była odstąpić Moskwie Zadnieprzeze i Kijów. Po kilkunastu latach Rzeczpospolita i Moskwa podpisały pokój w Polanowie w 1686 r.

     

    Sześcioletnie działania wojenne na ziemiach litewskich spowodowały ogromne wyludnienie – ubyło ok. 46% ludności ! - i upadek gospodarczy kraju.

    Do ogromnych strat ludnościowych przyczyniły się także klęski żywiołowe jak głód i morowe powietrze, które siedmiokrotnie w okresie 1655-69 nawiedzały rejony Litwy. W tym okresie na Litwie i Białorusi działy się straszliwe rzeczy, o których pamiętnikarz Jan Cedrowski powiadał głód straszny nastąpił, który trwał aż do żniw 1657 r., tak że kotki, psy, zdechliny wszelakie ludzie jadali, a na ostatek rżnęli ludzi i ciał ludzkie jedli i umarłym trupom ludzkim wyleżeć w grobie nie dali…”.

    Ci, co nie zginęli od powietrza, głodu i wojny, szukali ratunku w ucieczce na ziemie nieznane. Feudałowie, chcąc przeciwdziałać masowemu zbiegostwu poddanych, wydali w 1718 r. specjalny dekret zabraniający opuszczaniu ziemi pańskiej – „chłopstwo swawolne titulo wolni czyniąc się, którzy posłuszeństwa należytego i powinności panom swoim czynić nie chcą, domy spustoszywszy z miejsca na miejsce do różnych jurysdyk przechadzać się zwykli”

    Był to istotnie okres wielkich wędrówek ludności w poszukiwaniu znośniejszych warunków życia. Pustoszały i zaludniały się na nowo całe okolice i powiaty. Nastąpiły, zwłaszcza na Wileńszczyźnie, ogromne przesunięcia etniczne. Wileńszczyzna niemal całkowicie litewska, została zalana morzem osadnictwa słowiańskiego i tylko w nazwy osad i wód przetrwały do dziś po jej dawniejszych mieszkańcach. Cofnęła się Litwa etniczna daleko do średniego Niemna, opuściła nawet okolice Wilna, gdzie tylko rzadkie wsie litewskie w powodzi Białorusinów ocalały.

     

    ……………

     

    Niedługi był okres pokoju bowiem na początku 1700 nowe wydarzenia objęły teren Litwy, a były one spowodowane wojną domową rozgorzałą pomiędzy Sapiehami, którzy usiłowali rządzić krajem twardą rękę, a szlachtą, która w obronie swojej „złotej wolności” stoczyła zwycięski bój pod Olkienikami z Sapiehami. Sapiehowie po tej klęsce uciekli do Polski.

    W 1701 roku w pościgu za wojskami Sasów Szwedzi wkroczyli na teren Litwy i Polski, a ich pełen rabunków i gwałtów przemarsz wywołał w Rzeczpospolitej wielkie oburzenie i zbrojny opór. Jednak część szlachty zjednana obietnicami Karola, wybrała na tron w 1704 roku Stanisława Leszczyńskiego, który zezwolił Szwedom na pobyt ich wojsk w państwie. Dopiero po klęsce Karola pod Połtawą w 1709 r., której doznał z wojskami Piotra I, na tron wrócił August II.

    Niedługo wszakże dążenia Augusta II do monarchii absolutnej wywołały wojnę domową w 1715 r., która rozprzestrzeniła się na Litwę. Dopiero interwencja wojsk rosyjskich Piotra I doprowadziła do ugody szlachty z królem na sejmie „niemym” w 1717 r.

     

    Z nastaniem czasu pokoju kraj zaczął się dźwigać z ruin i zgliszcz. Gdzieś po 1730 r., a na dobre od połowy XVIII w. nastąpił gwałtowny przyrost ludności. Do 179+0 r. Litwa całkowicie się odbudowała, a nawet nieznacznie przekroczyła poziom zaludnienia z połowy XVII w.

    Pierwszy spis ludności przeprowadzono w 1790 r., a był to nie tylko spis dymów, ale spis mieszkańców z podaniem przynależności stanowej, wyznania, płci i wieku.

    Rządząca państwem społeczność szlachecka składała się z ponad 13 tys. rodzin, co stanowiło 6,3% ludności Litwy. Większość szlachty był niemajętna, gdyż poddanych miało tylko około 4,7 tys. feudałów.

     

    Po zakończeniu wojen, w miarę jak następowała odbudowa wsi po zniszczeniach wojennych, kiedy zwiększało się zaludnienie, odzywał folwark. Rosnący popyt na zboże skłaniał feudałów do zwiększenia upraw folwarcznych, do wprowadzania i zwiększania pańszczyzny.


             
            Litwinki z okolic Druskiennik                       Wieśniacy litewscy w XVIII w.
                      początek XIX w.                        Reprodukcja obrazu Franciszka Smuglewicza


        
     Chata wieśniacza na Litwie pocz. XIX w.        Wnętrze chaty wieśniaczej pocz. XIX w.
                     


    W ekonomiach królewskich w 1765 roku podskarbi królewski Antoni Tyzenhauz obciążył 35 miast robociznami na rzecz zakładanych przez niego folwarków w ekonomiach, odebrał im prawa magdeburskie, a w ekonomii szawelskiej i olickiej zmusił chłopów do ciągłego odbywania pańszczyzny. Wywołało to powstanie chłopów w ekonomii szawelskiej, które zostało krwawo stłumione, ale w roku 1780 zmniejszono ciężary pańszczyźniane.

    Część bardziej oświeconych feudałów zaczęła jednak pojmować, że przejście na czynsz prowadzi do zwiększenia dochodów z dóbr ziemskich, gdyż chłop na czynszu pracuje wydajniej we własnym gospodarstwie i może uiścić wyższe świadczenia na rzecz dworu.

    W drugiej ołowie XVIII w. na wsi litewskiej ogromnie wzrosło znaczenie pracy najemnej. Nie tylko folwarki, ale i co zamożniejsi chłopi w coraz większym zakresie poczynali posługiwać się najemnikami.

    Nowością w życiu gospodarczym były zakładane, przez Tyzenhauza, manufaktury, które jednakże okazały się deficytowe (chłopi sami sobie tkali płótna, a szlachta wolała zagraniczne o większej jakości) i upadły po roku 1780.

    W tym okresie program polityczny szlachty opierał się na uświęconej zasadzie „nihil novi”, a anarchia odgrywała dominującą rolę (w okresie 1652-1764, na 55 sejmików – 42 zostały zerwane przez „liberum veto”). Rak anarchii będącej osobliwą syntezą samowoli potężnych panów litewskich z polską „złotą wolnością”, zawrócił Rzeczpospolitą z drogi postępu, prowadził ją do osłabienia i upadku.

     

    Rzeczpospolita, mimo szybkiego dźwigania się z klęsk wojennych drugiej połowy XVII w. i początku XVIII w., za panowania Augusta III Sasa nie tylko że nadal stała pogłębiającym się nierządem, ale służyła obcym mocarstwom za „karczmę zajezdną”. Podczas wojny siedmioletniej (1756-1763) pomiędzy Prusami a Austrią i Rosją walczące strony swobodnie grasowały po ziemiach polsko-litewskich, grabiły i uprowadzały ludność, nakładały kontrybucje pieniężne i żywnościowe, masowo wypuszczały fałszywe pieniądze. Próby reform skarbowych nie dochodziły do skutku, gdyż zrywano sejmy jeden za drugim. Szalona pycha magnatów, powszechne przekupstwo i bezprawie, nadużycia i gwałty różnych panków i urzędników, wzajemne walki i zajazdy szlachty i magnatów, krwawe starcia na sejmikach, nieludzki wyzysk chłopów, słabość i niedorozwój mieszczaństwa uciśnionego przez szlachtę – wszystko to spychało Rzeczpospolitą na dno upadku. Bezsilna, trawiona anarchią Rzeczpospolita padła wreszcie ofiarą zaborczych, silnych, rządzonych przez absolutnych monarchów sąsiednich mocarstw. W osiem lat po wstąpieniu na tron, ostatniego z królów Stanisława Augusta Poniatowskiego, w roku 1772 Prusy, Austria i Rosja dokonały pierwszego rozbioru Polski.

    Rozbiór wstrząsnął sumieniami jej świetlejszych i postępowych obywateli. Poczęto szukać możliwości i sposobów naprawy ustroju i ratowania niepodległego bytu państwa. Nie powiodły się zamiary wskrzeszenia monarchii absolutnej na nowożytnych zasadach. Nieśmiałe próby reform w oparciu o carat w latach 1764-66 i 1773-76 wobec zaciekłej reakcji grupy magnatów także nie przyniosły większych rezultatów. Stronnictwo reform, które na sejmie Wielkim (1788-92) podjęło walkę o naprawę, a mające „oparcie” o burżuazyjną rewolucję we Francji w 1789 r., propagowało ideę demokratycznych reform.

    Działalność obozu reform doprowadziła do uchwalenia w 1791 r. prawa o wolnych miastach królewskich, które nareszcie uzyskały możność swobodnego, nie skrępowanego prawem feudalnym rozwoju. Na koniec słynna konstytucja 3 maja 1791 r., choć utrzymywała panowanie feudałów i szlachty, znosił wolne elekcje, konfederacje i osławione „liberum veto”. Konstytucja znosiła całkowicie odrębność państwową W. Ks. Litewskiego, które miało zostać jedną z prowincji Rzeczypospolitej.

    Ogół szlachty litewskiej z entuzjazmem przyjął Konstytucję, na 34 sejmiki powiatowe tylko dwa opowiedziały się przeciwko niej.

    Prawo o miastach i Konstytucja wywołały wśród mieszczaństwa i chłopstwa litewskiego ogromne poruszenie i radość. Litwa zawrzała, nastąpił wielki zryw mas ludowych do walki o prawo do lepszego życia. W latach 1792-93 zaburzenia przybrały wielkie rozmiary niesione na hasłach rewolucyjnej Francji. Zapału mas nie zdołała stłumić reakcja feudalna, która z poparciem carskiej Rosji Katarzyny II zawiązała konfederację targowicką i w imię przywrócenia starego porządku sprowadziła do kraju wojska rosyjskie, które miały przywrócić „całość praw szlacheckich”. Kiedy wojska rosyjskie opanowywały kraj, okazało się, że Rosja w porozumieniu z Prusami przygotowywała nowy rozbiór i dokonała go w roku 1793.

    Nowy akt bezprawia i przemocy zaborców spowodował wybuch zbrojnego powstania przeciwko Rosji.

    Powstanie 1794 r., podniesione przez generała Tadeusza Kościuszkę w Krakowie 24 marca do głębi poruszyło Litwę. Już 16 kwietnia do powstania przyłączyło się wojsko litewskie stojące w Szawlach, a w nocy z 22 na 23 kwietnia spisek jakobinów poderwał do walki Wilno, powieszono zdrajcę hetmana Kossakowskiego, a 24 kwietnia Najwyższa Rada Narodowa Litewska wezwała Litwinów do broni. Kościuszko wystąpił  z zarzutami do NRNL i twierdząc, że działa ona dla prywaty odwołał Naczelnego dowódcę Jasińskiego i powołał na to stanowisko Michała Wielhorskiego (4 VI 1794). Rada Litewska została rozwiązana, a na jej miejsce Kościuszko powołał Deputację Centralną W. Ks. Litewskiego.

    Nieudana bitwa wojsk litewskich z Rosjanami pod Sołami 25 VI 1794 r., po której wróg zaatakował mężnie broniące się Wilno (19-20 lipca), pogłębiła rozbieżności w szeregach przywódców powstania. Po ustąpieniu Wielhorskiego wodzem został Stanisław Mokronowski, a w kierownictwie powstania litewskiego przewagę uzyskali przeciwnicy powstania. Tymczasem 11 sierpnia wojska rosyjskie zdobyły Wilno, lud wiejski nie mógł doczekać się żadnych swobód, gdyż szlachta odmawiała wykonania polecenia Kościuszki, który nakazywał uwolnienie z poddaństwa chłopów zgłaszających się do powstania, rekruci chłopscy zaczynali masowa zbiegać z powrotem do swych domów, a zatem powstanie zaczynało się rozprzęgać.

    Suworow ze wschodu nadciągając rozbił pod Brześciem oddział gen,. Sierakowskiego, a po tym rozproszone oddziały litewskie pospieszyły na pomoc Warszawie. Po zdobyciu przez Rosjan Pragi powstanie upadło, a Litwa znalazła się pod okupacją rosyjską.

    W 1795 roku nastąpił trzeci rozbiór, a ziemie litewskie zostały rozdarte między Rosję i Prusy.

    Zabory zawróciły na dziesiątki lat Litwę z drogi postępu i przyniosły jej nie tylko wzmożony reżim feudalny ale i ucisk narodowy.

     

    …………….

     
     
      
    Ważniejsze DATY i WYDARZENIA z historii LITWY
      
         
     1219 zmarł Ryngold „pierwszy” wzmiankowany kunigas (starszy książe) Litwy 
     1240 - 63 Mendog – panował nad Auksztotą 
     1242 Litwini łupią Mazowsze, mazowiecki książę Ziemowit zginął w walce, a syn Konrad popadł w litewską niewolę. 
     1251 chrzest Litwy dokonany przez Mendoga 
     1269/70 - 1281/82Trojden zostaje królem Litwy, zmarł w 1281/82 
     1279 córka Trojdena wychodzi za mąż za księcia mazowieckiego Bolesława 
     XIII w. rządzi Giedymin 
     XIII w. rządzą: Budikid (Żmudź) i Budiwid (Litwa) 
     1289-1315 nieprzerwane walki nad Niemnem między Litwinami a Krzyżakami pruskimi i łotewskimi 
     1295/96 – 1315 Witenes rządzi Litwą 
     1315-41 rządzi Giedymin (najważniejsze ośrodki książęce to Wilno, Troki, Kiernów i Krewo) 
     1325 małżeństwo córki Giedymina - Aldony z Kazimierzem synem Władysława Łokietka 
     1342-44 panowanie Jawnuta 
     1345 - 77 panowanie Olgierda 
     1352 ustąpienie z Rusi Halickiej na rzecz Polski 
     ok. 1361 Litwini panują nad ziemią kijowską zwyciężając tatarów nad Sinymi Wodami w 1363 r. 
     1361 dostanie się do niewoli Kiejstuta - przeczytaj opis tego zajścia - link 
     1377 - 92 panowanie Jagiełły 
     14 VIII 1385 podpisanie aktu w Krewie - unia z Polską 
     17 II 1386 Koronacja Jagiełły na Króla Polski 
     1392 - 1430 panowanie Witolda, szczyt potęgi państwa 
     12 VIII 1399 klęska pod Worsklą w bitwie z tatarską ordą, kierowaną przez chana Timura Kutłuka, koniec marzeń Witolda o podboju Rusi i Tatarszczyzny 
     15 VII 1410 Bitwa pod Grunwaldem 
     2 X 1413 podpisanie unii w Horodle 
     27 XI 1422 zakończenie wojen z Krzyżakami, Litwa na zawsze zatrzymuje Żmudź 
     1430 - 32 panowanie Świdrygiełły 
     1432 - 40 panowanie Zygmunta Kiejstutowicza 
     1440 - 92 panowanie Kaznimierza Jagiellończyka 
     od 1478  nieprzerwany czas bitew i zawierania krótkotrwałych pokoi z władcami Moskwy i tatarami tureckimi i krymskimi 
     1492 - 1506 panowanie Aleksandra 
     1499 zawarcie unii wileńskiej, przewidującej w przyszłości wspólną elekcję jednego dla obu państw władcy 
     1506 - 1548 panowanie Zygmunta I 
     1529 zatwierdzenie przez Zygmunta I Statutu Litewskiego  
     1537 pokój Litwy z Moskwą, utrata Smoleńska i Siewierszczyzny 
     1544-72 panowanie Zygmunta Augusta 
     1562-64 wojna inflancka 
     1566 zatwierdzenie przez Zygmunta Augusta II Statutu Litewskiego  
     III i VI 1569 wcielenie do Polski ziem dotychczas litewskich: Podlasia, Wołynia i Ukrainy 
     1 VII 1569 Unia Lubelska 
     1576-86 panowanie Stefana Batorego 
     30 X 1579 Powstanie Akademii Wileńskiej -  dyplom Stefana Batorego z 1 IV 1579 r. oraz bullą papieża Grzegorza XIII 
     1579-81 wznowienie wojny o Inflanty, Batory w 1579 r. odzyskuje Połock 
     1587-1632 panowanie Zygmunta III Wazy 
     1588 zatwierdzenie  III Statutu Litewskiego (obowiązywał aż do roku 1840 !!!) 
     1605 Litewski hetman Karol Chodkiewicz zadaje klęskę wojskom szwedzkim pod Kircholmem 
     1611 w czasie wojny z Moskwą odzyskano Smoleńsk, a w latach 1610-12 Polacy zajmowali Moskwę, zdobytą przez hetmana polskiego Stanisława Żółkiewskiego 
     1632-48 panowanie Władysława IV Wazy 
     1648-68 panowanie Jana Kazimierza 
     1654 starszyzna kozacka ogłasz połączenie Ukrainy z Moskwą - wybuch wojny 
     8 VIII 1655 zajęcie Wilna przez cara Aleksego 
     18 VIII 1655 Radziwiłł zawiera układ ze Szwedami oddając mu Litwę 
     23 VIII 1655 zawiązanie konfederacji W Wierzbołowie przeciwko Radziwiłłowi 
     1659 Rosjanie zajmują Słonim, Lidę i Grodno 
     1660 pokój ze Szwedami w Oliwie 
     2 XII 1661 wyzwolenie Wilna z rąk Moskwy 
     1667 zawarcie rozejmu z Moskwą w Andruszowie, Litwa traci Smoleńsk i ziemie czernihowsko-siewierską 
     1669-73 panowanie Michała Korybuta Wiśniowieckiego 
     1674-96 panowanie Jana Sobieskiego 
     1697-1706 panowanie Augusta II Mocnego 
     1700 zwycięstwo pod Olkienikami szlachty litewskiej w wojnie domowej przeciwko Sapiehom 
     1701-04 wojska szwedzkie w granicach Litwy, wojna północna 
     1706 abdykacja Augusta II Mocnego 
     1706-1709 panowanie Stanisława Leszczyńskiego 
     1709 - 33 ponowne objęcie tronu przez Augusta II Mocnego  
     1715 - 17 konfederacja tarnobrzeska skierowana przeciwko dążeniom absolutystycznym Augusta II 
     1733 - 63 panowanie Augusta III Sasa 
     1740 - 75 działa w Wilnie jezuicka szkoła szlachecka - Collegium Nobilium 
     1755 wydanie pierwszego elementarza litewskiego 
     1756 - 63 wojna siedmioletnia Prus z Austrią i Rosją, podczas której swobodnie przemieszczały się te oddziały po ziemiach Rzeczypospolitej, grabiąc, uprowadzając ludność i masowo wpuszczając do obiegu fałszywe pieniądze 
     1764 - 95 panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego 
     1765 pańszczyźniane reformy podskarbiego Tyzenhauza 
     1768 - 72 konfederacja barska - ruch szlachty polskiej przeciwko panoszeniu się Rosji na ziemaich Rzeczypospolitej 
     1768 zniesienie przez sejm prawa "życia i śmierci" wobec poddanych 
     1769 powstanie chłopskie w ekonomii szwelskiej  
     1769 - 94 reforma majątku Pawła Brzostowskiego - uwolnienie chłopów, porządek pieniężno-czynszowy, szkoła dla chłopów 
     1772 pierwszy rozbiór Rzeczpospolitej 
     1781 - 83 zreformowano Akademię Wileńską przekształacając ją w Szkołę Główną 
     1788 - 92 Sejm Wielki - próba ratowania państwa 
     1790 pierwszy spis ludności litewskiej obejmujący pochodzenie, wyznanie, płeć i wiek 
     18 IV 1791 sejm przyjął prawo o wolnych miastach królewskich 
     3 V 1791 uchwalenie Konstytucji 
       konfederacja targowicka o "przywrócenie całości praw szlacheckich" zawiązana przez możnowładców 
     1793 drugi rozbiór Rzeczpospolitej dokonany przez Rosję i Prusy 
     24 III 1794 wybuch Powstania Kościuszkowskiego  
     1795 trzeci rozbiór Rzeczpospolitej 
         
     


     




    Na zakończenie chciałbym zacytować fragmencik poematu napisanego przez wybitnego poetę pruskiego Litwina, pastora ewangelickiego, Krystyna Donelaitisa (1714-1780), a chwalący ciężką, ale i owocną pracę chłopską:

     

    Nikt swoich dostojeństw na świat nie przyniósł z sobą.

    Wszak pan się nie rodzi z szablą, a chłop z bronami.

    Różnice dopiero później wystąpią wyraźnie,

    Gdy pan, jak słonina w garnku, wybije się na wierzch

    I zacznie spoglądać dumnie na chłopa-biedaka,

    Gdy ten swą dziurawą czapkę pospiesznie zdejmując

    Pokornie się kłaniać będzie przed panem w kolasie.

    Na świecie porządek taki nam Bóg ustanowił,

    By jedni się wznieśli jak książęta nad nami,

    A inni po błocie drepcząc – babrali się w gnoju

    I wszelkie najcięższe prace spełniali codziennie.

    Lecz za tę pracę wielu chłopami pogardza,
    Za kpów i wałkoniów mając swych pól pracowników.


     


    22 maja 2005 r.

    @
    Layout i system zarządzania treścią wykonane przez: Lemon IT © 2005